TARIMDA ÖRGÜTLENME ÇEŞİTLERİ VE ÜRETİCİ ÖRGÜTLERİ

390
0
Paylaş:

Dr. Erhan EKMEN

Ziraat Yüksek Mühendisi

Ülkemizde tarım sektöründe örgütlenme denilince herkesin aklına basmakalıp iki örgüt tipi adı gelir. Bütün örgütleri bu iki kelime ile anlatmaya çalışırlar. Konuşanların çok büyük bir çoğunluğu daha ilk kelimelerinde yanlış ifadeler kullanırlar. Kulaktan dolma bilgiler ile tabiri caizse elma ile armut birbirine karıştırırlar. Doğal olarak, anlatılmak istenilen ile anlaşılan aynı şey olmaz. Bu nedenle aşağıda bütün Dünyada bilimsel otoriteler tarafından yapılan sınıflandırmaya göre; ülkemizde tarım sektöründe yer alan örgütler ait oldukları paydaş grubu dikkate alınarak sıralanmıştır.

Burada birçoğumuz için üretici örgütleri ayrıcalıklı bir öneme sahiptir. Üretici örgütlerinin sektördeki yerini daha iyi görebilmek için diğer örgütlerin neler olduğunu, kimlere hizmet ettiğini doğru tespit etmek gerekmektedir. Buna ilaveten tabii ki üretici örgütlerini de kendi içinde doğru bir şekilde tasnif etmek, sektör ile ilgili doğru kararlar almamızda bize yardımcı olacaktır.

Tarım sektöründe üreticiden tüketiciye kadar birçok paydaş bulunmaktadır. Bütün bu taraflar açısından oluşturulan örgütler, Dünya’da bilimsel temellere göre genel olarak 3 ana grupta ele alınmaktadır. Bu taraflardan ilki, tarıma hizmet sunan kamu kurumları, ikincisi mesleki amaçla tarıma hizmet sunan sivil toplum kuruluşları, üçüncüsü ise; sektörde üretimin ilk adımı olması nedeniyle ikinci grup içinden çıkartılarak başlı başına ele alınması gereken üretici örgütleridir.

Bu gruplar da kendi içlerine aşağıdaki gibi alt başlıklar halinde ayrılabilir:

1- TARIMA HİZMET SUNAN KAMU KURUMLARI

2- TARIMA HİZMET SUNAN MESLEKİ AMAÇLI SİVİL TOPLUM KURULUŞLARI

2.1. Teknik Hizmetlerde Mesleki Ve Sosyal Amaçlı Kuruluşlar

2.2. Tarımsal Sanayi Mesleki Kuruluşları

2.3. Gönüllü Kuruluşlar

3- ÜRETİCİ ÖRGÜTLERİ

3.1. Mesleki Amaçlı Üretici Örgütleri

3.1.1. Ziraat Odaları

3.2. Sosyal Amaçlı Üretici Örgütleri

3.2.1. Üretici Birlikleri

3.2.2. Sulama Birlikleri

3.2.3. Köylere Hizmet Götürme Birlikleri

3.3. Ekonomik Amaçlı Üretici Örgütleri

3.3.1. Kooperatifler:

3.3.1.a. Tarım ve Orman Bakanlığı bünyesindeki tarımsal amaçlı kooperatifleri

3.3.1.a.1. 1163 sayılı Kanun altındaki Kooperatifler

3.3.1.a.2. 1581 sayılı Kanun altındaki Tarım Kredi Kooperatifleri:

3.3.1.b. Ticaret Bakanlığı bünyesindeki tarımsal amaçlı kooperatifleri

3.3.1.b.1. 1163 sayılı Kanun altındaki Kooperatifler

3.3.1.b.2. 4572 sayılı Kanun altındaki Tarım Satış Kooperatifleri ve Birlikleri

3.3.2. Damızlık Yetiştirici Birlikleri:

3.3.3. Hal Yasasındaki Üretici Örgütleri

Tarımda örgütlenme ait bu üçlü yapı altında yer alan kurum ve kuruluşlar aşağıda başlıklar altında kısaca açıklanmıştır:

1- TARIMA HİZMET SUNAN KAMU KURULUŞLARI

Ülkemizde, birçok kamu kurumu ve kuruluşu kendi görev alanları dahilinde tarıma hizmet sunmaktadır. Cumhurbaşkanlığı sistemi ile orman konularını da içine alarak daha da büyüyen “Tarım ve Orman Bakanlığı” esas itibarıyla sektöre en geniş hizmeti veren kamu kurumu durumundadır. Merkezde genel müdürlükler, bağlı ve ilgili kuruluşlar ile taşrada bölge, il ve ilçe müdürlükleri ile yurt çapında örgütlenmiş durumdadır. Tarıma hizmet sunan diğer kamu kuruluşları, Ticaret Bakanlığı, Hazine ve Maliye, Dışişleri, Ulaştırma ve Altyapı, Enerji ve Tabii Kaynaklar, Kültür ve Turizm hatta İçişleri Bakanlıklarıdır.

2- TARIMA HİZMET SUNAN MESLEKİ AMAÇLI SİVİL TOPLUM KURULUŞLARI

Bunların kurucuları ve üyeleri sektördeki bütün paydaşlardır. Tabii ki aralarında çiftçilerin de yer aldığı bu grup, tarım alanında politika oluşturmak üzere meslek, eğitim, araştırma, dayanışma gibi çeşitli alanlarda faaliyetlerde bulunmaktadır. Bunları kendi aralarında 3 alt gruba ayırabiliriz:

2.1. Teknik Hizmetlerde Mesleki Ve Sosyal Amaçlı Kuruluşlar

Tarımsal teknik hizmetler sınıfında yer alan kişilerin eğitim, araştırma ve mesleki dayanışması ve ülke tarım politikalarının belirlenmesinde fikir beyan edilmesi amacıyla faaliyette bulunmaktadırlar. Bu kapsamda teknik elemanların kanuni temsil edildikleri meslek odaları ve diğer dernek ya da vakıf statüsündeki kuruluşlar sayılabilir.

2.2. Tarımsal Sanayi Mesleki Kuruluşları

Ülkemizde tarımsal ürünlerin işlenmesi ve değerlendirilmesi ile ilgili olarak faaliyet gösteren tarımsal sanayi alanında bulunan üreticiler, girişimciler, sanayiciler, dış ticaret yapanlar kendi alanlarında birleşerek çoğu dernek statüsünde çeşitli örgütleri kurmuşlardır. Bunların bazıları ülke genelinde yaygın üye yapısına sahip, sektörde etkin yaptırımları olan örgütlerdir. 

2.3. Gönüllü Kuruluşlar

Bu grupta genel olarak sektörde yer alan paydaşların kendi işleri ya da ürettikleri ürünler ile ilgili yardımlaşma ve dayanışma amacıyla kurulmuş dernekler, vakıflar ve sendikalar yer almaktadır. Tarımsal alanda faaliyet gösteren 525 dernek ve 230.000 üye bulunmaktadır. Derneklerin yanı sıra 14 adet tarımsal amaçlı vakıf bulunmaktadır. Bu vakıfların da 2.100 üyesi bulunmaktadır. Sendikaları da kendi aralarında tarım işçileri ve çiftçiler tarafından kurulan sendikalar olarak 2’ye ayırabiliriz.

Bu grup altında bir de 5488 Sayılı Tarım Kanunun 11.maddesine dayanarak bugüne kadar 8 ürün bazında kurulan ve o alandaki bütün paydaşların katıldığı tüzel kişiliğe haiz ulusal ürün konseyleri de dahil edilebilir.

3- ÜRETİCİ ÖRGÜTLERİ

Bu örgütlerin, yukarıdakilerden farklı olan tek yanları kurucularının ve üye ya da ortaklarının tamamen sadece çiftçilerden oluşmasıdır. Bu nedenle Üretici Örgütleri olarak adlandırılan bu grup, mesleki, ekonomik ya da sosyal amaçlı olarak bir araya gelmektedirler.

3.1. Mesleki Amaçlı Üretici Örgütü

Ziraat odaları ülke düzeyinde 765 ilçede örgütlenmişler ve Türkiye Ziraat Odaları Birliği altında üst birliklerini kurmuşlardır. Birliğin esas görevi, tarım politikasının yapılanmasında ve uygulanmasında bir baskı grubu oluşturmaktır. Tarımda çiftçilerin tek meslek örgütüdür ve 4.920.403 çiftçi kayıtlıdır. Ayrıca odalar bünyesinde 2.750’den fazla kişiye istihdam sağlanmaktadır.

3.2. Sosyal Amaçlı Üretici Örgütleri

Üreticiler adına piyasa takibi yapan ama doğrudan satış yapamayan, sadece danışmanlık faaliyetinde bulunabilen örgütlerdir.

3.2.1. Üretici Birlikleri:

Bitkisel üretim, hayvancılık, su ürünleri ve organik ürün üretim alanında ürün veya ürün grubu bazında, ilçe düzeyinde 5200 sayılı Tarımsal Üretici Birlikleri Kanununa istinaden 2005 yılından itibaren üretici birlikleri kurulmaya başlamıştır. Yönetmeliklerin yürürlüğe girdiği tarihten bu yana 1.100 adet üretici birliği kurulmuş olmasına karşın halen 870 kadar üretici birliği faal gözükmektedir. Üretici birliklerine kayıtlı 348 bin üretici bulunmaktadır. Kırsal kesimde, genelde dar alanlarda üyelerinin çıkarlarını korumak ve gözetmek amacıyla kurulan kooperatiflere karşılık üretici birliklerinin daha geniş alanlarda ve daha geniş bir kesime hizmet vermeleri hedeflenmiştir. Fakat, özellikle destekleme ödemelerinde rol almayan bitkisel üretim üretici birliklerinin çok büyük bir çoğunluğu piyasada aktif rol alamamış ve “atıl” işletmeler olarak kalmışlardır.

Türkiye’nin AB uyum AB müktesebatına uyumlu bir çalışma yapılması hedeflenmişse de nihai metinin AB’deki uygulamalar ile tam uyumlu olduğu söylenemez. Yasa ile tarımsal üretici birliklerine sadece taşınır ve taşınmaz mal edinmeleri ve kendi mülkiyetine almamak koşulu ile iç ve dış pazarlara ürün sevk etmeleri ve bunlar üzerinden belirli oranda hizmet payı almaları yetkisi verilmiştir. Piyasada kendi adına ticaret yapabilme hakları olmadığı için yetkileri, kendi mülkiyetine almamak koşulu ile iç ve dış pazarlara ürün sevk etmek ile sınırlı kalmakta, Dernekler Kanunu’nun verdiği yetkiye dayanarak kurdukları ticari işletmeler ise, üretici birliklerine ekonomik bir örgüt hüviyeti vermeye yeterli olmamaktadır. AB’de ticaret yapmayan, ürünlerinin pazarlamasına ilişkin danışmanlık hizmeti veren ve üyelerinin haklarını koruyan sektörler arası (inter branş) örgüt adı verilen sosyal yapılara benzedikleri düşünülebilir.

3.2.2. Sulama Birlikleri:

DSİ’nin sulama işletmeciliği devrettiği organizasyon modelleridir. Mevcut sulama tesislerinin çok büyük bir bölümü, sulama birliklerine devredilmiştir. Sulama Birlikleri başlangıçta yasal gücünü Köylere Hizmet Götürme Birlikleri ile ilgili mevzuattan almış, ama daha sonra bu kanunla ilişkileri kalmamıştır. Sulama Birliklerinin demokratik çiftçi organizasyonu olmama özelliği hep tartışılan bir konu olmuştur. Ancak, 2018 yılında çıkarılan yeni bir düzenleme ile Sulama Birliklerinin yönetim ve denetimi tekrar Devlet Su İşlerinin uhdesine geçmiştir. Bunun en büyük sebebi ise sulama birliklerinin etkin yönetilememeleri ve içinde bulundukları finansal ve yönetsel sorunları bir türlü aşamamaları olarak gösterilmektedir.

3.2.3. Köylere Hizmet Götürme Birlikleri:

Kırsal kesimdeki alt yapı yetersizliklerini gidermek amacıyla 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu, 1580 sayılı Belediyeler Kanunu ve 442 sayılı Köy Kanununa istinaden kurulan Köylere Hizmet Götürme Birlikleri, tarımsal üretim ile ilgili birçok alanda da faaliyette bulunmuşlardır. 2005 yılında çıkarılan 5355 sayılı Mahalli İdare Birlikleri Kanunu ile Köylere Hizmet Götürme Birliklerine yeni düzenlemeler getirilmiş ve bu birliklerin tarımsal ürünlerin üretimi ve pazarlanması ile ilgili bağlantıları yasaklanmıştır. Bu birliklerin sadece köylere ait hizmetlerin yürütülmesinde ve kırsal kalkınma çalışmalarında görev almaları zorunluluğu getirilmiş ve bütçesinin de İl Özel İdare kaynaklarından sağlanması öngörülmüştür.

3.3. Ekonomik Amaçlı Örgütler Üretici Örgütleri

Üreticilerin piyasada doğrudan ekonomik faaliyetlerde bulunabildikleri örgütlerdir. Buradaki 3 örgüt, piyasalarda kendi adlarına ticaret yapabildikleri için bu grupta yer almaktadırlar.

3.3.1. Kooperatifler:

Üreticiler arasında dünya çapında öne çıkan ve etkili olan örgütlenme biçimi, kooperatiflerdir. Kooperatif, sözcük olarak ortaklaşa iş yapmak anlamına gelmektedir. Uluslararası Kooperatifler Birliği’nin (ICA) resmî tanımına göre; ortak ekonomik, sosyal ve kültürel ihtiyaç ve isteklerini müşterek bir işletme yoluyla karşılamak üzere gönüllü olarak bir araya gelen insanların oluşturduğu özerk teşkilatlardır. Ekonomik işletmeler olmalarının yanı sıra sosyal amaçlara da hizmet verdikleri için ticaret ötesi özel bir yapıya sahiptirler. Aslında kooperatifler, bir şirket gibi iktisadi faaliyetlerde bulunmakla birlikte şirketlerden daha kazançlıdır. Çünkü kooperatifin faaliyetleri hem doğrudan ortağı olan çiftçinin gelirini arttırmakta, hem de kurumsal olarak yılsonunda risturn olarak ortaklarına ilave gelir sağlamaktadırlar.

Dünyada Kooperatifler içerisinde en yaygın kooperatif türü %27’lik oranı ile tarım kooperatifleridir. Kooperatiflerin payı tarımsal girdi sağlamada % 50, tarımsal ürünlerin alımı, işlenmesi ve pazarlanmasında % 60 ve dış satımda ise % 50’den fazladır. AB ülkelerinde 32 bin tarımsal kooperatif var olup, bunların ortak sayısı 12 milyondur. Tarım kooperatiflerinin AB ülkelerinde yıllık iş hacmi yaklaşık 200 milyar Euro’ya ulaşmıştır. AB’de tarım kooperatiflerinin cirosunun tarımsal üretime oranı günümüzde %90’a ulaşmıştır.

Ülkemizde tarım alanında yer alan kooperatifler, 2 ayrı Bakanlık bünyesinde, 3 farklı Kanuna göre, 8 ayrı ana alanda ve bunların altında birçok ürün/ürün grubunda ihtisaslaşmış şekilde faaliyet göstermektedir. Bütün tarımsal amaçlı kooperatiflerin toplam sayısı 13 bine yaklaşmakta ve bunlara ortak çiftçi sayısı 3 milyon 700 bin kişiyi geçmektedir. Aşağıdaki tabloda bu kooperatifler ilgili bakanlıklara ve kuruluş kanunlarına göre sayısal büyüklükleri ile birlikte verilmiştir.

Tablo.1 Türkiye’de Tarımsal Amaçlı Kooperatiflerin Bakanlıklara ve Kanunlara göre Dağılımı www.tarımorman.gov.tr/Ağustos2020

3.3.1.a. Tarım ve Orman Bakanlığı bünyesindeki tarımsal amaçlı kooperatifleri

3.3.1.a.1. 1163 sayılı Kanun altındaki Kooperatifler

Kooperatifçiliğin temel kanunu olan 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu kapsamında tarım sektöründe faaliyet gösteren kooperatifler 2 bakanlık altında bulunmaktadırlar. Tarım ve Orman Bakanlığı bünyesinde, Tarımsal Kalkınma Kooperatifleri, Sulama Kooperatifleri, Su Ürünleri Kooperatifleri ve Pancar Kooperatifleridir.

Tarım ve Orman Bakanlığı bünyesindeki tarımsal amaçlı kooperatifleri kendi aralarında dikey yapılanmalarını tamamlamışlardır. Tarımsal Amaçlı Kooperatifler türlerine göre bir araya gelerek; 1- Köy Kalk. Diğ Tar Amaçlı Koop.(KÖYKOOP), 2-  Hayvancılık (HAYKOOP), 3- Ormancılık (ORKOOP), 4- Sulama TÜSKOOP) , 5- Su Ürünleri (SÜRKOOP), 6- Tarım  (TARKOOP) ve  7- Çay (7 bölge birliği olmadı için şu an faal değil) konularında kooperatif merkez birliklerini oluşturmuşlardır. Bu dikey yapılanma aşağıdaki birim kooperatif, bölge birliği ve merkez birliği şeklinde renklendirilerek gösterilmektedir. Bu yapılanmaya ilişkin istatistiki durum bir sonraki tabloda yine aynı renkler ile verilmiştir.

Tablo.2.  Tarım ve Orman Bakanlığı bünyesindeki tarımsal kooperatiflerin dikey yapılanması ve sayısal dağılımı www.tarımorman.gov.tr/Ağustos2019

Tarım ve Orman Bakanlığı bünyesinde kurucusu kadın ve ortaklarının çoğu kadınlardan oluşan 33 ilde toplam 43 tarımsal kalkınma kooperatifi bulunmaktadır.

3.3.1.a.2. 1581 sayılı Kanun altındaki Tarım Kredi Kooperatifleri:

Yasal dayanakları 1581 sayılı Tarım Kredi Kooperatifleri ve Birlikleri Kanunundan almaktadırlar. Daha sonra ilave mevzuatlarla gerekli düzenlemeler yapılarak kooperatifler büyük ölçüde demokratik bir yapıya kavuşturulmuştur. Tarım Kredi Kooperatiflerinin özkaynak-kredi ilişkisine baktığımızda, kredilerdeki özkaynak oranının, 2000’li yılların başında olumlu bir şekilde %89,5’e yükseldiği görülmektedir. Tarım Kredi Kooperatifleri orta vadede mevduat toplayabilecek şekilde yeniden örgütlenmelidir. Şu andaki alt yapısı bunu kısa sürede uygulayabilecek durumdadır.

Tarım kredi kooperatifleri, 1.625 birim kooperatif ve 1 milyona yaklaşan çiftçi ortağı ile Türk tarımında ve ticaretinde önemli konumdadır. Bu kooperatifler 16 bölge birliği ve bir merkez birliği şeklinde üst örgütlenmeye gitmişlerdir. Yaklaşık 30 bin köye hizmet sağlamaktadırlar. Daha çok ayni olarak verdiği kredi çeşitleri, işletme kredileri (tohumluk, kimyevi gübre, hayvancılık, tarımsal ve hayvansal ilaç, pazarlama) ve orta vadeli yatırım kredileridir. Tarım Kredi Kooperatifleri orta vadede mevduat toplayabilecek şekilde yeniden örgütlenme için yeterli kanuni ve idari altyapıya sahiptir. Tabii ki Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu hükümlerine uyma ve kooperatifçilik prensiplerine uygun bir şekilde sektördeki diğer örgütleri de kurucu ortak olarak almak kaydıyla bu hizmet verilmelidir.

3.3.1.b. Ticaret Bakanlığı bünyesindeki tarımsal amaçlı kooperatifleri

3.3.1.b.1. 1163 sayılı Kanun altındaki Kooperatifler

Kooperatifçiliğin temel kanunu olan 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu kapsamında tarım sektöründe faaliyet gösteren kooperatifler 2 bakanlık altında bulunmaktadırlar. Ticaret Bakanlığı bünyesinde ise, Yaş Meyve Sebze Kooperatifleri ve Üretim ve Pazarlama Kooperatifleri kurulmaktadır.

Ticaret Bakanlığı bünyesinde 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu kapsamında kurulan Yaş Meyve Sebze Kooperatifleri, sadece üreticiler tarafından, yaş sebze ve meyve ürünlerini iyi şartlarla değerlendirmek, pazarlamak ve ortaklarının ekonomik menfaatlerini korumak amacıyla kurulmaktadır. Bunlar tamamen tarımsal amaçlı kooperatiflerdir. Üretim ve Pazarlama Kooperatifleri ise, çoğunlukla çiçekçilik, el sanatları ve çeşitli tarım ürünleri ile ilgili konularda faaliyet gösteren üretimin yanı sıra pazarlamayı da hedefleyen kooperatiflerdir. Bu yapıları itibariyle piyasanın ihtiyaç duyduğu kooperatif oldukları söylenebilir.

Ticaret Bakanlığı bünyesinde kadınlar tarafından kurulan Kadın Girişim Kooperatifleri bulunmaktadır. Özellikle 2012 yılından sonraki düzenleme ile kurulan kadın kooperatiflerinin önemli bir çoğunluğu tarım dışı sektörlerdendir. Bu nedenle 108 adet kadın kooperatifi buraya dahil edilmemiştir.

3.3.1.b.2. 4572 sayılı Kanun altındaki Tarım Satış Kooperatifleri ve Birlikleri:

Ülke tarımında ve tarımsal ticaretinde büyük öneme sahip olan kooperatiflerdir. Ülkemizde 100 yıllık geçmişi olan tarım satış kooperatifleri 2000 yılında yürürlüğe giren 4572 sayılı Kanun ile özerklik kazanmış olup sahip olduğu birçok sanayi tesisi ve markaları ile faaliyetlerini sürdürmektedir. Bugün itibariyle ülkemizde pamuk, kuru üzüm, kuru incir, zeytin, zeytinyağı, fındık ve ayçiçeği gibi önemli tarımsal ürünlerde yaklaşık 51 ilde faaliyet gösteren 295 tarım satış kooperatifi ve 13 tarım satış kooperatifleri birliği bulunmakta, bu kooperatif ve birlikler yaklaşık 300 bin üretici ortağa hizmet sunmaktadır.

3.3.2. Damızlık Yetiştirici Birlikleri:

Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından 5596 Sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanununda yer alan bir maddeye kurulmaktadır. Hayvan yetiştiricilerinin kendi aralarında örgütlenerek üstün verimli ırkların yetiştirilmelerinin sağlanması amacıyla soy kütüğü ve verim kayıtlarının tutulması, hayvan sağlığı hizmetlerinin yürütülmesi, sigorta işlemlerinin yapılması, girdilerin sağlanması hizmetlerini yürütmek için kurulmaktadırlar. Halen sığır, koyun-keçi, manda, arı ve tavuk yetiştiricileri tarafından il bazında kurulmuş yetiştirici birlikleri bulunmaktadır. Tavuk hariç diğerleri merkezi üst yapılanmalarını tamamlamışlardır. Bu birliklerin faaliyetleri incelendiğinde AB ülkelerindeki benzer organizasyonlarla eş değer fonksiyonlara sahip oldukları görülmektedir.

3.3.3. Hal Yasasındaki Üretici Örgütleri

Hal Kanunu olarak tanınan 5957 Sayılı Sebze ve Meyveler İle Yeterli Arz ve Talep Derinliği Bulunan Diğer Malların Ticaretinin Düzenlenmesi Hakkında Kanun kapsamında Hallerde faaliyette bulunmaları amacıyla Ticaret Bakanlığı tarafından “Üretici Örgütü” belgesi verilerek, aynı adla bu kuruluşlar oluşturulmaktadır. İlgili Bakanlık tarafından belirlenen kriterlere sahip olan mevcut üretici örgütlerinin, daha geniş yetkilere ulaşmak için görevlendirildikleri bu uygulama, AB’deki sisteme çok yakın bir yaklaşımdır. Ülkemizde AB ile uyumlu bu uygulamanın, Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından da benimsenmesinde büyük fayda bulunmaktadır.

.

Şu ana kadar anlatılan gruplandırma altında yer alan kuruluşlar ve örgütler aşağıdaki tabloda örnekler ile birlikte özet halinde sunulmuştur. 

Tablo 3. Tarım Sektöründe Örgütlenme

Paylaş:

Yorum Bırak